TRIẾT LÝ ĐẠO TÙY (trong Tâm Ngôn Bùi Quốc Châu) Trong hành trình tìm hiểu về nhân sinh, con người luôn đối diện với nghịch lý: mọi sự vật đều có giá trị, nhưng đồng thời cũng không có gì là tuyệt đối quan trọng. Cách tháo gỡ nghịch lý này được GS.TSKH Bùi Quốc Châu cô đọng bằng một chữ TÙY. Chữ Tùy không phải là sự buông xuôi, càng không phải là “ba phải”, mà là đạo sống linh hoạt, biết ứng xử tùy thời, tùy chỗ, tùy người, tùy cách. Từ đó, ông khẳng định: “Tùy là ĐẠO của người biết sống.” Đạo Tùy là triết lý ứng xử dựa trên nguyên lý tương đối và vô thường. Nó nhìn nhận rằng không có cái gì hoàn toàn hay, hoàn toàn dở; cũng không có phương pháp hay quan niệm nào có thể áp đặt cho mọi người, mọi nơi, mọi lúc. Vì vậy, sống theo Đạo Tùy là biết uyển chuyển, điều chỉnh hành động theo hoàn cảnh, song vẫn giữ được cái tâm sáng và mục tiêu chính đáng. Về không gian, thời gian và cách thức: Một việc đúng ở nơi này chưa chắc đúng ở nơi khác; hợp lúc này chưa chắc hợp lúc khác; làm theo cách này có thể thành công, nhưng với cách khác lại thất bại. Nhận thức này giúp con người thoát khỏi sự cố chấp, biết thích nghi và chọn lựa linh hoạt. Về giá trị đối đãi: Giàu – nghèo, mạnh – yếu, nhanh – chậm, nhiều – ít… đều có chỗ hay và chỗ dở. Sự vật không mang giá trị tuyệt đối, mà giá trị của nó hiện ra tùy vào góc nhìn và hoàn cảnh sử dụng. Về cách sống: Tùy không đồng nghĩa với vô nguyên tắc. Đó là khả năng điều tiết hành vi sao cho vừa lòng người, hợp với mình, thuận với thời thế, nhưng không đánh mất bản ngã. Trong y học và đời sống: Diện Chẩn – phương pháp chữa bệnh do GS Bùi Quốc Châu sáng tạo – lấy TÙY làm nguyên tắc. Mỗi cơ thể là một thế giới riêng, cho nên không có bài thuốc chung cho tất cả. Muốn hiệu quả, cần thí nghiệm, lắng nghe, và điều chỉnh tùy cơ địa từng người. Khổng giáo dạy “biết thời, biết thế, biết mình”. Đây chính là tinh thần của chữ Tùy: ứng xử tùy lễ, tùy cảnh, tùy quan hệ xã hội. Đạo giáo coi thuận theo Đạo là thuận theo dòng chảy tự nhiên. Lão Tử viết: “Thượng thiện nhược thủy” – cái thiện cao nhất giống như nước, vì nước biết tùy chỗ mà chảy, khiêm nhường mà nuôi dưỡng muôn loài.
Phật giáo nhấn mạnh tính vô thường và duyên khởi. Mọi sự tùy thuộc vào nhân duyên, không có bản chất cố định. Đây chính là gốc rễ triết lý Tùy: không chấp cứng, biết uyển chuyển. Tâm lý học hiện đại cũng khẳng định sự thích ứng là chìa khóa thành công. Người có chỉ số thích nghi cao dễ vượt qua biến cố, giảm căng thẳng, và đạt kết quả bền vững hơn. Nguyễn Trãi trong Bình Ngô đại cáo đã vận dụng Đạo Tùy khi vừa mềm mỏng, vừa kiên quyết. Ông biết khi nào dùng đàm phán, khi nào dùng binh pháp, để rồi đưa dân tộc thoát khỏi ách đô hộ. GS.TSKH Bùi Quốc Châu khi sáng tạo Diện Chẩn cũng theo Đạo Tùy: không rập khuôn y lý Đông – Tây, mà dung hòa, thử nghiệm, chọn lọc cái phù hợp cho người Việt, rồi lan rộng ra thế giới. Trong đời thường, một nhà giáo giỏi không bao giờ dạy học trò theo một cách duy nhất, mà tùy tâm lý, khả năng, hoàn cảnh của từng em mà điều chỉnh. Chính chữ Tùy ấy mới giúp học trò phát huy hết tiềm năng. Đạo Tùy không khuyên con người sống buông thả hay vô nguyên tắc, mà dạy ta sự uyển chuyển có trí tuệ. Nó giúp ta thấy rõ tính tương đối và vô thường của vạn vật, từ đó tránh cố chấp, giảm khổ đau, đồng thời mở ra những cách giải quyết sáng tạo cho đời sống. Hiểu chữ Tùy là học cách sống hòa hợp với tự nhiên, với con người, với chính mình. Vì thế, câu Tâm Ngôn của GS.TSKH Bùi Quốc Châu xứng đáng được ghi nhớ: “Tùy là ĐẠO của người biết sống.” Lê Hồng Kỳ chấp bút.
